Osobowość histrioniczna to temat, który w internecie często przedstawiany jest za pomocą uproszczeń: „potrzebuje uwagi”, „robi sceny”, „jest przesadnie emocjonalna”. Taki obraz jest jednak zbyt prosty i może prowadzić do krzywdzącego etykietowania.
Histrioniczne zaburzenie osobowości (HPD – Histrionic Personality Disorder) jest rozpoznaniem klinicznym dotyczącym trwałego wzorca funkcjonowania, który obejmuje m.in. silną potrzebę bycia zauważanym, ekspresyjność emocjonalną oraz określone trudności w relacjach interpersonalnych.
Co ważne, współczesne klasyfikacje różnią się w podejściu do tego rozpoznania. DSM-5-TR nadal wyróżnia histrioniczne zaburzenie osobowości jako odrębną jednostkę diagnostyczną, natomiast ICD-11 przyjęło przede wszystkim wymiarowy model zaburzeń osobowości, odchodząc od większości dawnych odrębnych kategorii, w tym osobowości histrionicznej.
Dlatego w tym artykule określenie „osobowość histrioniczna” będzie stosowane zarówno w znaczeniu opisu cech, jak i – gdy mowa o diagnozie – w odniesieniu do klasyfikacji, która ją formalnie wyróżnia.
Osobowość histrioniczna – co to znaczy?
Jeśli szukasz odpowiedzi na pytanie, czym jest osobowość histrioniczna, warto zacząć od tego, że osobowość nie jest pojedynczym zachowaniem. Nie można rozpoznać zaburzenia na podstawie tego, że ktoś lubi być w centrum uwagi, jest bardzo emocjonalny, szybko nawiązuje znajomości czy potrzebuje komplementów. Takie zachowania mogą być częścią prawidłowej różnorodności osobowości.
W przypadku zaburzenia znaczenie ma utrwalony i sztywny wzorzec funkcjonowania, obecny w wielu sytuacjach i powodujący istotne trudności w życiu osobistym, społecznym lub zawodowym.
To ważne, ponieważ popularne w mediach określenie „histrioniczny” często staje się po prostu synonimem osoby „dramatującej”. Klinicznie jest to znacznie bardziej złożone zagadnienie.
Cechy histrioniczne – jak mogą wyglądać?
Cechy histrioniczne odnoszą się do sposobu przeżywania siebie, emocji i relacji z innymi.
W obrazie klinicznym mogą pojawiać się m.in.:
- silna potrzeba bycia zauważanym,
- dyskomfort, gdy uwaga otoczenia skierowana jest gdzie indziej,
- ekspresyjne lub teatralne wyrażanie emocji,
- łatwe poddawanie się wpływom innych,
- szybkie zmiany emocjonalne,
- potrzeba stymulacji i ekscytacji,
- duże znaczenie wyglądu zewnętrznego w budowaniu własnej wartości,
- skłonność do postrzegania relacji jako bardziej intymnych, niż są w rzeczywistości.
Jednak osoba ekstrawertyczna także może być bardzo towarzyska. Osoba emocjonalna może intensywnie przeżywać i wyrażać uczucia. Ktoś może lubić komplementy, występy, modę czy zainteresowanie innych ludzi. Nie oznacza to automatycznie zaburzenia.
O problemie klinicznym mówimy wtedy, gdy wzorzec jest:
- utrwalony,
- szeroko obecny w życiu,
- mało elastyczny,
- związany z cierpieniem lub znaczącymi problemami w funkcjonowaniu.
Metaanalizy dotyczące zaburzeń osobowości pokazują, że ich istotnym elementem są trudności w funkcjonowaniu interpersonalnym, ale jednocześnie obraz tych trudności różni się między poszczególnymi zaburzeniami i sytuacjami.
Dlatego nie każda osoba, którą inni opisują jako „atencyjną”, ma zaburzenie osobowości.
Histrioniczne zaburzenie osobowości – objawy
Mówiąc o objawach histrionicznego zaburzenia osobowości, trzeba przede wszystkim pamiętać, że popularne listy internetowe często mieszają objawy kliniczne z potocznymi stereotypami.
W ujęciu diagnostycznym znaczenie mogą mieć m.in.:
- Silna potrzeba uwagi – Osoba może źle znosić sytuację, w której nie jest zauważana. Bycie ignorowanym może wiązać się z poczuciem odrzucenia lub spadkiem poczucia własnej wartości.
- Ekspresyjność emocjonalna – Emocje mogą być wyrażane intensywnie, czasem w sposób teatralny lub bardzo dynamiczny.
- Zmienność emocji – Emocje mogą zmieniać się stosunkowo szybko. Z zewnątrz może to wyglądać jak gwałtowne przejście np. od zachwytu do rozczarowania.
- Potrzeba potwierdzania własnej atrakcyjności – Wygląd, seksualność lub sposób prezentowania siebie mogą mieć duże znaczenie dla uzyskiwania uwagi i poczucia własnej wartości.
- Podatność na wpływ – Osoba może być stosunkowo podatna na opinie innych ludzi, zwłaszcza tych, których uznaje za ważnych.
- Przecenianie bliskości relacji – Może zdarzać się, że znajomości będą traktowane jako bardziej zażyłej, niż postrzegają je inne osoby.
Takie zachowania nie muszą występować jednocześnie. Co więcej, sama obecność kilku z nich nie wystarcza do rozpoznania zaburzenia.
Objawy osobowości histrionicznej u dorosłych
Objawy osobowości histrionicznej u dorosłych najlepiej rozumieć przez pryzmat codziennego funkcjonowania. Na przykład:
Marta bardzo szybko nawiązuje znajomości. Na początku relacji jest niezwykle serdeczna, otwarta i zaangażowana. Może mówić nowo poznanej osobie o bardzo osobistych sprawach i szybko uznawać ją za bliską przyjaciółkę.
Kiedy jednak druga osoba zaczyna poświęcać więcej uwagi komuś innemu, Marta może poczuć się pominięta albo odrzucona. Wtedy jej emocje stają się bardzo intensywne.
Inna osoba może reagować bardziej subtelnie – przez silną potrzebę uzyskania potwierdzenia:
„Czy nadal mnie lubisz?”
„Dlaczego nie odpisałeś?”
„Czy źle wyglądam?”
W niektórych sytuacjach taka potrzeba może wpływać na relacje i sposób postrzegania siebie.
Ważne jest jednak, aby nie utożsamiać potrzeby bliskości z zaburzeniem. Potrzeba upewnienia się, że relacja jest ważna, jest powszechna. Kliniczne znaczenie ma trwały sposób funkcjonowania i jego konsekwencje.
Osobowość histrioniczna – przyczyny
Podobnie jak w przypadku innych zaburzeń osobowości, nie istnieje pojedyncza przyczyna, którą można wskazać jako źródło wszystkich przypadków. Rozwój osobowości jest związany z wieloma czynnikami, m.in.:
- temperamentem,
- predyspozycjami biologicznymi,
- doświadczeniami rozwojowymi,
- relacjami z opiekunami,
- środowiskiem rodzinnym,
- doświadczeniami interpersonalnymi,
- sposobem uczenia się regulacji emocji i budowania poczucia własnej wartości.
Badania nad rozwojem cech zaburzeń osobowości pokazują, że część takich cech może być obserwowana już wcześniej w rozwoju, ale jednocześnie podlega zmianom. W badaniu podłużnym obejmującym dzieci i młodzież cechy histrioniczne wykazywały umiarkowaną stabilność, ale ich średni poziom zmieniał się w czasie.
Histrioniczna matka – co właściwie oznacza to określenie?
Wyszukiwanie hasła „histrioniczna matka” często wynika z realnego doświadczenia: ktoś czuje, że zachowanie matki jest bardzo emocjonalne, skupione na sobie albo wymaga od dziecka stałego zainteresowania.
Matka może:
- intensywnie wyrażać emocje,
- potrzebować dużo uwagi,
- reagować dramatycznie,
- mieć trudność z regulacją emocji,
a jednocześnie nie spełniać kryteriów zaburzenia osobowości.
Z perspektywy osoby dorosłej wychowanej w trudnej relacji ważniejsze od pytania: „Czy moja mama jest histrioniczna?”; może być:
„Jak jej zachowanie wpływało na mnie?”
„Czy czułem/czułam, że muszę regulować jej emocje?”
„Czy moje potrzeby miały w tej relacji miejsce?”
„Czy nauczyłem/nauczyłam się, że muszę być odpowiedzialny za samopoczucie rodzica?”
To właśnie doświadczenie relacyjne może być ważnym przedmiotem pracy psychologicznej. Nie potrzeba diagnozy rodzica, aby rozpoznać, że dana relacja była dla dziecka obciążająca.
Osobowość histrioniczna w relacjach
Relacje interpersonalne są jednym z obszarów, w których cechy histrioniczne mogą być najbardziej widoczne. Na początku znajomości osoba może być:
- bardzo otwarta,
- serdeczna,
- energiczna,
- towarzyska,
- ekspresyjna,
- zainteresowana budowaniem kontaktu.
Może to sprawiać, że łatwo nawiązuje relacje. Trudności mogą pojawić się później, gdy relacja wymaga stabilności, uwzględniania granic drugiej osoby i tolerowania sytuacji, w której uwaga nie jest stale skierowana na nią.
Wtedy mogą pojawiać się konflikty związane z:
- zazdrością,
- poczuciem odrzucenia,
- potrzebą potwierdzania uczuć,
- silnym reagowaniem na brak uwagi,
- trudnością z tolerowaniem dystansu.
Warto jednak pamiętać, że nie istnieje jeden „typ relacji” osoby z cechami histrionicznymi. Funkcjonowanie zależy od całej konfiguracji osobowości, doświadczeń życiowych i współwystępujących problemów.
Osobowość histrioniczna w pracy
Jak może wyglądać osobowość histrioniczna w pracy?
Możliwe trudności mogą dotyczyć przede wszystkim relacji interpersonalnych, szczególnie tam, gdzie ważne są hierarchia, uznanie i informacja zwrotna.
Przykładowo osoba może:
- silnie reagować na brak uznania,
- bardzo przeżywać krytykę,
- potrzebować częstego potwierdzania swoich osiągnięć,
- szybko angażować się w relacje zawodowe,
- intensywnie reagować na konflikty,
- odbierać neutralne zachowania jako sygnał odrzucenia.
Jednocześnie te same cechy, w mniej nasilonej formie, nie muszą być wadą. Ekspresyjność, łatwość kontaktu, energia społeczna, komunikatywność czy umiejętność zwracania na siebie uwagi mogą być atutami zawodowymi.
Histrioniczne zaburzenie osobowości – leczenie
Leczenie zaburzeń osobowości histrionicznej jest przede wszystkim związane z psychoterapią.
Nie istnieje lek przeznaczony specjalnie do „leczenia histrionicznej osobowości”. Farmakoterapia może natomiast mieć zastosowanie w przypadku współwystępujących zaburzeń lub objawów, np. depresji, zaburzeń lękowych czy innych problemów psychiatrycznych.
Czy terapia może pomóc?
Jedno z ciekawszych badań dotyczących bezpośrednio histrionicznego zaburzenia osobowości objęło 159 osób z rozpoznaniem HPD, które uczestniczyły w psychoterapii skoncentrowanej na wyjaśnianiu. Autorzy analizowali proces terapii oraz jego związek z wynikami leczenia. Zaobserwowano m.in., że poprawa procesów związanych z relacjami pacjenta i terapeuty była systematycznie powiązana z wynikami terapii.
To bardzo ważna informacja. Psychoterapia nie powinna polegać na próbie „zlikwidowania” czyjejś ekspresyjności.
Celem może być raczej:
- lepsze rozumienie własnych emocji,
- zwiększenie stabilności emocjonalnej,
- rozwijanie bardziej elastycznych sposobów budowania relacji,
- lepsze rozpoznawanie potrzeb własnych i innych osób,
- zwiększenie tolerancji na odrzucenie i krytykę,
- budowanie bardziej stabilnego poczucia własnej wartości,
- zmniejszenie zachowań powodujących cierpienie lub konflikty.
Badania nad psychoterapią zaburzeń osobowości podkreślają również znaczenie przymierza terapeutycznego, empatii terapeuty i pracy nad emocjami oraz wzorcami interpersonalnymi.
Które kliniki psychologiczne oferują leczenie osobowości histrionicznej?
Jednym z miejsc, w których można rozpocząć pracę nad trudnościami związanymi z funkcjonowaniem osobowości, jest Ośrodek Naprzeciw Siebie – Psyche & Soma w Wieliczce.
Oferujemy psychoterapię indywidualną oraz pomoc psychologiczną dla osób dorosłych, a w swojej ofercie uwzględnia również pracę z zaburzeniami osobowości. Placówka podkreśla indywidualne dopasowanie procesu terapeutycznego do potrzeb osoby zgłaszającej się po pomoc.
Warto podkreślić, że zgłaszając się na terapię, nie musisz samodzielnie rozpoznawać u siebie osobowości histrionicznej. Możesz przyjść z konkretnym problemem:
„Mam wrażenie, że bardzo potrzebuję akceptacji innych i źle znoszę sytuacje, w których czuję się pomijany/pomijana”.
„Moje relacje często zaczynają się intensywnie, ale później pojawiają się konflikty”.
„Bardzo silnie reaguję, gdy czuję się odrzucona/odrzucony”.
„Chciałabym lepiej rozumieć swoje emocje i sposób, w jaki buduję relacje”.
To wystarczający punkt wyjścia do pierwszej konsultacji. Podczas spotkań specjalista może wspólnie z Tobą przyjrzeć się historii trudności, sposobom reagowania, relacjom oraz temu, jakie mechanizmy mogą stać za obecnymi problemami. Pierwsze spotkania w Naprzeciw Siebie mają charakter konsultacyjny i służą m.in. poznaniu trudności oraz ustaleniu dalszego kierunku pracy.
Za zachowaniem, które z zewnątrz wygląda jak przesadne, teatralne czy wymagające, może kryć się bardzo różne doświadczenie psychiczne. Dlatego określenia takie jak: „atencjusz”, „drama queen” czy „manipulant” często niewiele mówią o rzeczywistym funkcjonowaniu człowieka.
Jeżeli rozpoznajesz u siebie cechy osobowości histrionicznej, powtarzające się trudności w relacjach, silną potrzebę potwierdzania własnej wartości albo problemy z regulacją emocji, psychoterapia może pomóc lepiej zrozumieć te mechanizmy.
Jeżeli natomiast dorastałeś lub dorastałaś przy osobie, którą określasz jako „histrioniczna matka”, pomocne może być skupienie się nie na etykietowaniu rodzica, ale na własnych doświadczeniach, granicach i sposobie, w jaki relacja wpłynęła na Ciebie.
Uwaga!
W praktyce klinicznej rozpoznanie zaburzenia osobowości histrionicznej wymaga kompleksowej diagnozy przeprowadzonej przez psychologa lub psychiatrę. Objawy opisane w artykule nie są wystarczające do samodzielnego postawienia diagnozy.
Bibliografia
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
World Health Organization. (2024). Clinical Descriptions and Diagnostic Requirements for ICD-11 Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders (CDDR). Geneva: WHO.
Babl, A., Gómez Penedo, J. M., Berger, T., Schneider, N., Sachse, R., Kramer, U. (2023). Change processes in psychotherapy for patients presenting with histrionic personality disorder. Clinical Psychology & Psychotherapy, 30(1), str. 64–72.
Wilson, S., Stroud, C. B., Durbin, C. E. (2017). Interpersonal dysfunction in personality disorders: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 143(7), str. 677–734.
Hamlat, E. J., Young, J. F., & Hankin, B. L. (2020). Developmental Course of Personality Disorder Traits in Childhood and Adolescence. Journal of Personality Disorders, 34(Suppl B), str. 25–43.
Kraus, G., Reynolds, D. J. (2001). The “A-B-C’s” of the cluster B’s: identifying, understanding, and treating cluster B personality disorders. Clinical Psychology Review, 21(3), str. 345–373.
Juurlink, T. T., i in. (2020). Employment in Personality Disorders and the Effectiveness of Individual Placement and Support: Outcomes from a Secondary Data Analysis. Journal of Occupational Rehabilitation.
