Osobowość narcystyczna jest tematem, który w ostatnich latach coraz częściej pojawia się w rozmowach o relacjach i zdrowiu psychicznym. Jednocześnie słowo „narcyz” bywa używane bardzo szeroko – czasem jako określenie osoby skoncentrowanej na sobie, innym razem jako diagnoza.
To ważne rozróżnienie. Cechy narcystyczne nie są tym samym co narcystyczne zaburzenie osobowości. Każdy człowiek może w pewnych sytuacjach potrzebować uznania, chcieć być doceniany czy mieć trudność z przyjęciem krytyki. O zaburzeniu osobowości mówimy dopiero wtedy, gdy określony wzorzec funkcjonowania jest trwały, sztywny, obecny w różnych obszarach życia i prowadzi do istotnych trudności w funkcjonowaniu.
W tym artykule przyglądamy się temu, czym jest osobowość narcystyczna, jakie może mieć cechy, jak wpływa na związki oraz czy można ją leczyć – bez upraszczania tematu do internetowych „list czerwonych flag”.
Osobowość narcystyczna – co to właściwie znaczy?
W klasyfikacji DSM-5-TR narcystyczne zaburzenie osobowości należy do zaburzeń osobowości z grupy B. Jego centralnymi elementami są wzorzec wielkościowości, silna potrzeba podziwu oraz trudności w zakresie empatii. Diagnoza wymaga jednak znacznie więcej niż występowania kilku zachowań kojarzonych potocznie z narcyzmem.
Osoba z zaburzeniem osobowości narcystycznej może mieć silną potrzebę potwierdzania własnej wartości przez innych. Jej poczucie własnej wartości może być bardzo zależne od tego, jak jest postrzegana. Dlatego obraz osobowości narcystycznej nie zawsze wygląda jak pewność siebie, dominacja i przekonanie o własnej wyjątkowości. U części osób widoczna jest przede wszystkim jawna wielkościowość. U innych bardziej widoczne mogą być wrażliwość na ocenę, poczucie niedopasowania, wstyd, wycofanie i silna reakcja na krytykę.
Cechy narcystycznego zaburzenia osobowości
Cechy narcystycznego zaburzenia osobowości obejmują m.in.:
- przesadne poczucie własnej ważności,
- wyolbrzymianie osiągnięć i talentów,
- silne przekonanie o własnej wyjątkowości,
- potrzebę nadmiernego podziwu,
- poczucie szczególnych praw,
- wykorzystywanie innych do realizowania własnych celów,
- trudności z rozpoznawaniem i uwzględnianiem uczuć oraz potrzeb innych osób,
- zazdrość lub przekonanie, że inni zazdroszczą,
- aroganckie lub wyniosłe zachowania.
W klasycznym ujęciu DSM-5-TR do rozpoznania osobowości narcystycznej potrzebne jest występowanie co najmniej pięciu spośród dziewięciu określonych kryteriów, a całościowa diagnoza musi uwzględniać sposób funkcjonowania osoby i jego wpływ na życie.
Cechy osobowości narcystycznej a diagnoza
To jedna z najważniejszych rzeczy, o których warto pamiętać. Cechy osobowości narcystycznej mogą występować bez narcystycznego zaburzenia osobowości.
Ktoś może być ambitny, mieć wysokie poczucie własnej wartości albo czasami reagować źle na krytykę – i nie oznacza to automatycznie zaburzenia osobowości.
Współczesna psychologia coraz częściej opisuje osobowość wielowymiarowo, czyli zwraca uwagę nie tylko na obecność lub brak konkretnej diagnozy, ale także na nasilenie i konfigurację określonych cech oraz sposób funkcjonowania interpersonalnego.
Jak powstaje osobowość narcystyczna?
Badania wskazują na znaczenie zarówno czynników temperamentalnych i biologicznych, jak i doświadczeń rozwojowych. Nie ma podstaw, by twierdzić, że zaburzenie osobowości narcystycznej powstaje wyłącznie w wyniku jednego stylu wychowania czy konkretnego wydarzenia z dzieciństwa. W rozwoju narcystycznego funkcjonowania mogą mieć znaczenie m.in.:
- indywidualne predyspozycje temperamentalne,
- doświadczenia relacyjne,
- sposób, w jaki dziecko uczy się rozumieć własną wartość,
- środowisko rodzinne,
- doświadczenia emocjonalnego odrzucenia,
- nadmierne idealizowanie dziecka i przekazywanie mu komunikatu, że jest wyjątkowe niezależnie od rzeczywistych osiągnięć.
Warto podkreślić, że nie istnieje prosty wzór: „narcystyczny rodzic = narcystyczne dziecko”. Rozwój osobowości jest procesem wieloczynnikowym.
Osobowość narcystyczna a związki
Jest to szczególnie często podejmowany temat, ponieważ cechy narcystyczne mogą mieć znaczenie dla funkcjonowania bliskich relacji.
Cechy osobowości narcystycznej w związku mogą obejmować:
- silną potrzebę podziwu ze strony partnera,
- trudność w przyjmowaniu krytyki,
- koncentrację na własnych potrzebach,
- trudności z uwzględnianiem perspektywy partnera,
- poczucie, że należy się szczególne traktowanie,
- problemy z odpowiedzialnością za własny udział w konflikcie,
- rywalizowanie z partnerem,
- większą wrażliwość na odrzucenie lub utratę statusu w relacji.
W początkowej fazie relacji pewność siebie, ekspresyjność, ambicja czy umiejętność robienia dobrego wrażenia mogą być atrakcyjne. Badania wskazują, że niektóre aspekty narcyzmu mogą być związane z większą atrakcyjnością interpersonalną w krótkoterminowych kontekstach. Jednocześnie inne aspekty, szczególnie związane z rywalizacją i dewaluowaniem innych, są powiązane z trudnościami w długoterminowych relacjach.
To pokazuje, dlaczego określenie „narcyz” jest zbyt mało precyzyjne, aby przewidzieć, jak dana osoba będzie funkcjonowała w związku.
A co z empatią?
Trudności z empatią są jednym z istotnych elementów diagnostycznych, ale również tutaj potrzebna jest ostrożność.
Brak empatii nie musi oznaczać całkowitego braku zdolności rozumienia emocji innych ludzi. Funkcjonowanie empatyczne może być bardziej złożone i zależne od kontekstu.
W praktyce terapeutycznej ważniejsze od etykiety „brak empatii” jest więc pytanie:
Czy osoba potrafi zauważyć doświadczenie drugiego człowieka, uwzględnić je i odpowiednio zmodyfikować swoje zachowanie?
To właśnie ten poziom funkcjonowania ma duże znaczenie dla jakości relacji.
Co zrobić, jeśli podejrzewasz osobowość narcystyczną u partnera?
Zamiast próbować samodzielnie postawić diagnozę, warto przyjrzeć się temu, jak czujesz się w relacji i co się w niej regularnie dzieje. Pomocne pytania to:
- Czy moje potrzeby są traktowane poważnie?
- Czy mogę wyrażać odmienne zdanie bez obawy przed karą lub upokorzeniem?
- Czy partner potrafi wziąć odpowiedzialność za swoje zachowanie?
- Czy konflikty prowadzą do rozwiązania problemu, czy ciągle wracają do tego samego schematu?
- Czy w relacji jest przestrzeń na potrzeby obu osób?
- Czy czuję się bezpiecznie emocjonalnie?
Nie musisz znać diagnozy partnera, żeby uznać, że dane zachowanie jest dla Ciebie krzywdzące. To ważna zasada także w pracy psychologicznej: do ochrony własnych granic nie potrzebujesz diagnozy drugiej osoby.
Czy osoba z osobowością narcystyczną może się zmienić?
Tak – jednocześnie zmiana zazwyczaj nie polega na tym, że człowiek nagle „przestaje być narcyzem”.
Praca terapeutyczna może prowadzić do zmiany sposobu regulowania emocji, reagowania na krytykę, budowania relacji i rozumienia własnych potrzeb.
Jedną z trudności może być fakt, że osoba z narcystycznym zaburzeniem osobowości nie zawsze zgłasza się do specjalisty z powodu samego narcystycznego funkcjonowania. Częściej powodem konsultacji bywają konsekwencje tego funkcjonowania – konflikty w związku, kryzys zawodowy, depresja, lęk czy inne problemy.
Dlatego ważnym elementem terapii jest zbudowanie motywacji do zmiany i stworzenie relacji terapeutycznej, w której można jednocześnie zachować szacunek dla pacjenta i pracować nad zachowaniami powodującymi cierpienie jego samego lub innych osób.
Terapia dla osób z zaburzeniem narcystycznym
Narcystyczne zaburzenie osobowości nie oznacza, że człowiek jest „zły”, pozbawiony uczuć czy niezdolny do zmiany. To złożony sposób funkcjonowania psychicznego, który może wiązać się z trudnościami w relacjach, regulowaniu emocji, przeżywaniu krytyki oraz budowaniu stabilnego poczucia własnej wartości.
Jeśli rozpoznajesz u siebie część tych trudności albo zauważasz, że powtarzają się one w Twoich relacjach, psychoterapia może być przestrzenią do lepszego zrozumienia siebie i wypracowania nowych sposobów reagowania.
W Centrum Naprzeciw Siebie wierzymy, że zmiana zaczyna się w relacji – opartej na zaufaniu, akceptacji i autentyczności. Centrum oferuje psychoterapię indywidualną osób dorosłych, a także psychoterapię par i inne formy wsparcia.
Osobowość narcystyczna nie jest synonimem egoizmu, pewności siebie ani wysokich ambicji. Należy odróżniać powszechnie występujące cechy narcystyczne od narcystycznego zaburzenia osobowości.
Jeżeli narcystyczne funkcjonowanie powoduje cierpienie lub znaczące trudności w relacjach, psychoterapia może być formą realnej pomocy. Badania nad skutecznym leczeniem nadal się rozwijają, ale współczesna literatura wskazuje na możliwość pracy psychoterapeutycznej nad funkcjonowaniem interpersonalnym, emocjonalnym i poczuciem własnej wartości.
Uwaga!
W praktyce klinicznej rozpoznanie zaburzenia osobowości narcystycznej wymaga kompleksowej diagnozy przeprowadzonej przez psychologa lub psychiatrę. Objawy opisane w artykule nie są wystarczające do samodzielnego postawienia diagnozy.
Bibliografia
American Psychological Association. (2023). Narcissistic personality disorder. APA Dictionary of Psychology.
Allroggen, M., Ludolph, A. (2011). Developmental psychopathology of narcissistic disorders. Fortschritte der Neurologie-Psychiatrie, 79(11), s. 453–458.
Diamond, D., Hersh, R. G. (2020). Transference-Focused Psychotherapy for Narcissistic Personality Disorder: An Object Relations Approach. Journal of Personality Disorders, 34(Suppl), s. 159–176.
Wurst, S. N., Gerlach, T. M., Dufner, M., Rauthmann, J. F., Grosz, M. P., Küfner, A. C. P., Denissen, J. J. A., Back, M. D. (2017). Narcissism and romantic relationships: The differential impact of narcissistic admiration and rivalry. Journal of Personality and Social Psychology, 112(2), s. 280–306.
Campbell, W. K., Foster, C. A. (2002). Narcissism and commitment in romantic relationships: An investment model analysis. Personality and Social Psychology Bulletin, 28(4), s. 484–495.
