Niektóre osoby postrzegane są jako ekscentryczne, wycofane lub „żyjące we własnym świecie”. Mogą mieć trudności z nawiązywaniem relacji, prezentować nietypowy sposób myślenia lub wierzyć w zjawiska, które inni uznają za mało prawdopodobne. Nie oznacza to jednak automatycznie schizofrenii. W niektórych przypadkach takie cechy mogą wskazywać na osobowość schizotypową.
Co to jest osobowość schizotypowa?
Osobowość schizotypowa to zaburzenie osobowości z klastra A według klasyfikacji DSM-5-TR. Charakteryzuje się trwałym wzorcem trudności w relacjach interpersonalnych, nietypowym sposobem myślenia oraz ekscentrycznym zachowaniem.
Osoby z tym zaburzeniem często odczuwają dyskomfort w kontaktach społecznych, mają ograniczoną liczbę bliskich relacji i mogą interpretować codzienne wydarzenia w sposób odbiegający od powszechnie przyjętych norm.
W klasyfikacji ICD-11 zaburzenie schizotypowe zostało wyodrębnione poza zaburzeniami osobowości i zaliczone do spektrum schizofrenii oraz innych pierwotnych zaburzeń psychotycznych. Mimo to w wielu publikacjach i praktyce klinicznej nadal funkcjonuje określenie „osobowość schizotypowa”, dlatego jest ono powszechnie używane.
Osobowość schizotypowa – objawy i cechy
Objawy rozwijają się stopniowo i zwykle są obecne od późnego okresu dojrzewania lub wczesnej dorosłości. Najczęściej obserwuje się:
- trudności w tworzeniu bliskich relacji,
- silny lęk społeczny,
- ekscentryczny sposób ubierania się lub zachowania,
- nietypowy sposób wypowiadania się,
- myślenie magiczne (np. przekonanie o wyjątkowych zdolnościach intuicyjnych lub paranormalnych),
- przekonanie o szczególnym znaczeniu przypadkowych wydarzeń,
- podejrzliwość,
- ograniczoną ekspresję emocjonalną,
- nietypowe doświadczenia percepcyjne (np. poczucie obecności drugiej osoby lub złudzenia),
- trudności z interpretowaniem zachowań innych ludzi.
Objawy te nie mają jednak tak dużego nasilenia jak w schizofrenii i zwykle nie prowadzą do całkowitej utraty kontaktu z rzeczywistością.
Osobowość schizotypowa a schizofrenia
Choć oba zaburzenia należą do tego samego spektrum, nie są tym samym.
W osobowości schizotypowej kontakt z rzeczywistością jest zazwyczaj zachowany. Przekonania mają charakter nietypowy, ale nie przybierają zwykle postaci utrwalonych urojeń, natomiast omamy występują rzadko lub mają bardzo łagodny charakter. Osoba potrafi zazwyczaj funkcjonować zawodowo i społecznie.
Z kolei w schizofrenii występują urojenia i omamy, dochodzi także do dezorganizacji myślenia i znacznego pogorszenia codziennego funkcjonowania.
Osobowość schizotypowa zwiększa ryzyko rozwoju zaburzeń psychotycznych.
Osobowość schizotypowa a schizoidalna
Choć oba zaburzenia wiążą się z wycofaniem społecznym, ich podłoże jest inne.
- niewielka potrzeba kontaktów społecznych,
- ograniczone okazywanie emocji,
- preferowanie samotności,
- brak zainteresowania bliskimi relacjami.
Osobowość schizotypowa:
- potrzeba relacji często istnieje, ale utrudnia ją silny lęk społeczny,
- obecne są nietypowe przekonania i myślenie magiczne,
- pojawiają się ekscentryczne zachowania,
- mogą występować niezwykłe doświadczenia percepcyjne.
Najważniejszą różnicą jest obecność zaburzeń poznawczych i percepcyjnych charakterystycznych dla osobowości schizotypowej.
Osobowość schizotypowa a autyzm
Coraz częściej pojawia się pytanie o podobieństwa między spektrum autyzmu a osobowością schizotypową. Oba zaburzenia mogą wiązać się z: trudnościami społecznymi, ograniczoną liczbą relacji, nietypowym stylem komunikacji i poczuciem niezrozumienia przez otoczenie. Istnieją jednak istotne różnice.
Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym obecnym od wczesnego dzieciństwa i wiąże się z charakterystycznymi trudnościami w komunikacji społecznej oraz powtarzalnymi wzorcami zachowań.
Natomiast osobowość schizotypowa rozwija się stopniowo, zwykle w okresie dorastania lub wczesnej dorosłości, a jej charakterystycznymi elementami są myślenie magiczne, podejrzliwość i nietypowe przekonania.
Różnicowanie tych zaburzeń wymaga profesjonalnej diagnozy.
Skąd bierze się osobowość schizotypowa?
Przyczyny są złożone. Badania wskazują na współdziałanie:
- czynników genetycznych,
- zmian w funkcjonowaniu układu nerwowego,
- doświadczeń z dzieciństwa,
- przewlekłego stresu,
- trudności w relacjach z opiekunami,
- czynników środowiskowych.
Ryzyko wzrasta u osób, w których rodzinie występowała schizofrenia lub inne zaburzenia psychotyczne.
Czy zaburzenia schizotypowe można wyleczyć?
To jedno z najważniejszych pytań dla osób otrzymujących diagnozę.
Obecnie nie mówi się o całkowitym „wyleczeniu” zaburzenia osobowości, lecz o znaczącej poprawie funkcjonowania. Odpowiednio dobrana psychoterapia może pomóc:
- lepiej rozumieć własne emocje,
- ograniczać lęk społeczny,
- poprawiać relacje interpersonalne,
- rozwijać umiejętności społeczne,
- zwiększać jakość życia.
W niektórych przypadkach psychiatra może zalecić leczenie farmakologiczne, szczególnie jeśli współwystępują nasilony lęk, depresja lub przemijające objawy psychotyczne.
Uwaga!
W praktyce klinicznej rozpoznanie osobowości schizotypowej wymaga kompleksowej diagnozy przeprowadzonej przez psychologa lub psychiatrę. Objawy opisane w artykule nie są wystarczające do samodzielnego postawienia diagnozy.
Kiedy warto zgłosić się po pomoc?
Konsultacja z psychologiem lub psychiatrą jest wskazana, jeśli:
- trudności społeczne utrzymują się od wielu lat,
- pojawiają się nietypowe przekonania utrudniające funkcjonowanie,
- lęk przed ludźmi ogranicza codzienne życie,
- występują objawy depresji lub silnego lęku,
- relacje z innymi stają się źródłem cierpienia.
Wczesna diagnoza zwiększa szanse na skuteczne wsparcie i poprawę jakości życia.
Jeżeli zauważasz u siebie lub bliskiej osoby objawy mogące wskazywać na osobowość schizotypową, warto skonsultować się ze specjalistą. W Centrum Psychoterapii Naprzeciw Siebie w Wieliczce oferujemy profesjonalną diagnozę psychologiczną oraz psychoterapię osób zmagających się z zaburzeniami osobowości i trudnościami w funkcjonowaniu społecznym. Wspólnie pomożemy dobrać odpowiednią formę wsparcia dostosowaną do indywidualnych potrzeb.
Bibliografia
Raine, A. (2006). Schizotypal Personality: Neurodevelopmental and Psychosocial Trajectories. Annual Review of Clinical Psychology, 2, s. 291–326.
Barrantes-Vidal, N., Grant, P., Kwapil, T. R. (2015). The Role of Schizotypy in the Study of the Etiology of Schizophrenia Spectrum Disorders. Schizophrenia Bulletin, 41(Suppl. 2), s. 408–S416.
Lenzenweger, M. F. (2010). Schizotypy and Schizophrenia: The View from Experimental Psychopathology. Guilford Press.
Fonseca-Pedrero, E., Debbané, M., Ortuño-Sierra, J., Chan, R. C. K., Cicero, D. C., Zhang, L. C., Kwapil, T. R. (2018). The Structure of Schizotypal Personality Traits: A Cross-National Study. Psychological Medicine, 48(3), s. 451–462.
Esterberg, M. L., Goulding, S. M., Walker, E. F. (2010). Cluster A Personality Disorders: Schizotypal, Schizoid and Paranoid Personality Disorders in Childhood and Adolescence. Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 32(4), s. 515–528.
