Każdy człowiek ma niepowtarzalny sposób myślenia, przeżywania emocji i budowania relacji. To właśnie te względnie trwałe cechy tworzą osobowość. Czasami jednak wzorce funkcjonowania stają się na tyle sztywne i utrwalone, że utrudniają codzienne życie, powodują cierpienie lub prowadzą do problemów w relacjach. W takich sytuacjach specjaliści mogą rozpoznać zaburzenia osobowości.
W ostatnich latach temat ten wzbudza coraz większe zainteresowanie. W internecie wiele osób szuka odpowiedzi na pytania: jak rozpoznać zaburzenia osobowości, kto diagnozuje zaburzenia osobowości, jak leczyć zaburzenia osobowości czy czym różnią się typy osobowości od zaburzeń osobowości. Warto również wyjaśnić, dlaczego popularny MBTI test nie służy do diagnozowania problemów psychicznych.
Czym są zaburzenia osobowości?
Zaburzenia osobowości to utrwalone wzorce myślenia, przeżywania emocji i zachowania, które znacząco odbiegają od norm kulturowych i utrudniają funkcjonowanie w różnych obszarach życia. Dotyczą sposobu postrzegania siebie i innych, regulowania emocji, podejmowania decyzji oraz tworzenia relacji.
Według klasyfikacji ICD-11 zaburzenia osobowości rozumiane są przede wszystkim jako trudności w funkcjonowaniu osobowości o różnym stopniu nasilenia, a nie jako sztywno wyodrębnione kategorie. Nadal jednak w praktyce klinicznej często wykorzystuje się również klasyfikację DSM-5-TR, opisującą konkretne typy zaburzeń osobowości.
Najważniejszą cechą zaburzeń osobowości jest ich długotrwały charakter. Objawy zwykle pojawiają się pod koniec okresu dojrzewania lub we wczesnej dorosłości i utrzymują się przez wiele lat.
Kiedy powstają zaburzenia osobowości?
Nie rozwijają się one nagle. Ich powstawanie jest wynikiem współdziałania wielu czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.
Do najważniejszych należą:
- predyspozycje genetyczne,
- temperament,
- doświadczenia z dzieciństwa,
- styl przywiązania,
- przemoc fizyczna lub emocjonalna,
- zaniedbanie,
- przewlekły stres,
- doświadczenia traumatyczne,
- nieprawidłowe wzorce relacji z opiekunami.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba, która doświadczyła trudnego dzieciństwa, rozwinie zaburzenie osobowości. Ryzyko zależy od wielu współwystępujących czynników.
Jak rozpoznać zaburzenia osobowości?
Rozpoznanie zaburzeń osobowości nie opiera się na pojedynczych zachowaniach ani internetowych testach. Objawy mogą obejmować między innymi:
- trudności w utrzymywaniu relacji,
- skrajnie niestabilne emocje,
- impulsywność,
- przewlekłe poczucie pustki,
- silny lęk przed odrzuceniem,
- nadmierną podejrzliwość,
- trudności z kontrolowaniem złości,
- sztywność myślenia,
- problemy z regulacją emocji,
- niską lub niestabilną samoocenę.
Warto pamiętać, że pojedyncze cechy osobowości nie oznaczają jeszcze zaburzenia. O diagnozie decyduje stopień nasilenia objawów oraz ich wpływ na codzienne funkcjonowanie.
Zaburzenia osobowości – typy A, B, C
W klasyfikacji DSM-5-TR wyróżnia się dziesięć podstawowych zaburzeń osobowości pogrupowanych w trzy klastry.
Zaburzenia osobowości typu A
Do tej grupy należą osoby, których zachowanie bywa postrzegane jako ekscentryczne lub nietypowe. Typowe są trudności w budowaniu bliskich relacji, nieufność oraz specyficzny sposób postrzegania rzeczywistości.
Typ A obejmuje:
- osobowość paranoiczną,
- osobowość schizoidalną,
- osobowość schizotypową.
Zaburzenia osobowości typu B
Jest to grupa charakteryzująca się dużą impulsywnością i intensywnymi emocjami. Należą do niej:
- osobowość borderline,
- osobowość narcystyczna,
- osobowość histrioniczna,
- osobowość antyspołeczna.
Osoby z tej grupy często doświadczają trudności w regulacji emocji oraz niestabilności relacji interpersonalnych.
Zaburzenia osobowości typu C
Dominują w nich lęk i nadmierna potrzeba kontroli. Typowe są perfekcjonizm, obawa przed oceną oraz trudności z podejmowaniem decyzji. Grupa ta obejmuje:
- osobowość unikającą,
- osobowość zależną,
- osobowość anankastyczną (obsesyjno-kompulsyjną).
MBTI test – czy diagnozuje zaburzenia osobowości?
Popularny MBTI test (Myers-Briggs Type Indicator) pozwala określić jeden z 16 typów osobowości na podstawie preferencji dotyczących przetwarzania informacji, podejmowania decyzji czy sposobu funkcjonowania społecznego. Choć test cieszy się ogromną popularnością, należy podkreślić, że:
- nie jest narzędziem diagnostycznym,
- nie służy do rozpoznawania zaburzeń psychicznych,
- nie pozwala stwierdzić obecności zaburzeń osobowości.
Psychologowie wskazują również, że trafność i rzetelność MBTI są ograniczone w porównaniu z modelami opartymi na badaniach naukowych, takimi jak Model Wielkiej Piątki (Big Five).
Kto diagnozuje zaburzenia osobowości?
Diagnozę mogą przeprowadzać specjaliści posiadający odpowiednie kwalifikacje. Najczęściej są to:
Proces diagnostyczny obejmuje zwykle:
- szczegółowy wywiad,
- analizę historii życia,
- ocenę funkcjonowania w relacjach,
- wystandaryzowane narzędzia diagnostyczne,
- niekiedy konsultacje z innymi specjalistami.
Rozpoznanie wymaga czasu i nie powinno być stawiane podczas jednej krótkiej wizyty.
Jak leczyć zaburzenia osobowości?
Dobra wiadomość jest taka, że zaburzenia osobowości można skutecznie leczyć. Choć zmiana utrwalonych wzorców funkcjonowania wymaga czasu, badania pokazują, że odpowiednio dobrana psychoterapia prowadzi do znaczącej poprawy jakości życia.
Najlepiej przebadane metody to psychoterapia psychodynamiczna oraz poznawczo-behawioralna (CBT). Pierwsza pomaga lepiej zrozumieć nieświadome mechanizmy wpływające na relacje i sposób przeżywania emocji, a druga koncentruje się na zmianie utrwalonych wzorców myślenia i zachowania.
Farmakoterapia nie leczy zaburzeń osobowości jako takich, jednak bywa stosowana w przypadku współwystępujących zaburzeń, takich jak depresja, zaburzenia lękowe czy bezsenność.
Kiedy warto zgłosić się po pomoc?
Warto rozważyć konsultację ze specjalistą, jeśli zauważasz u siebie:
- powtarzające się trudności w relacjach,
- silne wahania emocji,
- impulsywność,
- przewlekłe poczucie pustki,
- trudności z kontrolowaniem złości,
- cierpienie psychiczne utrzymujące się od wielu miesięcy.
Wczesna diagnoza pozwala lepiej zrozumieć swoje trudności i dobrać odpowiednią formę wsparcia.
Zaburzenia osobowości nie definiują człowieka ani nie przekreślają możliwości prowadzenia satysfakcjonującego życia. Dzięki współczesnej psychoterapii wiele osób uczy się skuteczniej regulować emocje, budować zdrowe relacje i lepiej rozumieć siebie.
Jeżeli podejrzewasz u siebie lub bliskiej osoby zaburzenia osobowości, warto zgłosić się do psychologa lub psychiatry. Profesjonalna diagnoza jest pierwszym krokiem do uzyskania skutecznej pomocy i poprawy jakości życia.
Bibliografia
World Health Organization. (2022). International Classification of Diseases 11th Revision (ICD-11): Personality Disorders.
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.
Livesley, W. J. (2018). Integrated Treatment for Personality Disorder. Guilford Press.
Bateman, A., & Fonagy, P. (2019). Handbook of Mentalizing in Mental Health Practice. American Psychiatric Association Publishing.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.
Linehan, M. M. (2015). DBT Skills Training Manual (2nd ed.). Guilford Press.
Beck, A. T., Davis, D. D., & Freeman, A. (2015). Cognitive Therapy of Personality Disorders (3rd ed.). Guilford Press.
Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1992). Revised NEO Personality Inventory (NEO PI-R). Psychological Assessment Resources.
Pittenger, D. J. (2005). Cautionary Comments Regarding the Myers-Briggs Type Indicator. Consulting Psychology Journal: Practice and Research, 57(3), 210–221.
Boyle, G. J. (1995). Myers-Briggs Type Indicator (MBTI): Some Psychometric Limitations. Australian Psychologist, 30(1), 71–74.
2 komentarze do “Zaburzenia osobowości – objawy, typy, diagnoza i leczenie”
Odnośnik zwrotny: Osobowość paranoiczna – czym jest, jakie są jej objawy i jak wpływa na relacje? - Naprzeciw Siebie
Odnośnik zwrotny: Osobowość schizoidalna – czym jest, jakie ma objawy i jak wygląda leczenie? - Naprzeciw Siebie